ДЕЗИНФО РАДАР: Следи и предупреди, едиција за август 2026

Од Вистиномер.мк On Aug 11, 2026 0

Очекувани критични настани кои веројатно ќе поттикнат дезинформациски наративи во Западен Балкан во текот на август 2026 година, идентификувани во текот на јули 2026 година

Претплатете се на месечниот билтен →

Западен Балкан, Следи и предупреди – Неизвесноста околу изборите во Србија, регионалните тензии и манипулациите со информации кон крајот на летото

Можноста за предвремени претседателски и парламентарни избори веројатно ќе ја засили борбата за политичкиот легитимитет и стратешкиот правец на Србија. Претседателот Александар Вучиќ навести дека изборите би можеле да се одржат порано од предвидениот редовен изборен циклус, додека протестите предводени од студенти продолжуваат да ги оспоруваат актуелните владејачки структури. Оттука, предизборната атмосфера би можела да поттикне спротивставени наративи, во кои изборите ќе бидат претставени или како демократски механизам за враќање на стабилноста или како обид на владејачките структури да ја консолидираат својата моќ.

Поларизираната медиумска средина во Србија веројатно ќе придонесе за засилување на овие спротивставени наративи. Актери блиски до власта може да стават акцент врз стабилноста, економскиот развој и улогата на раководството во заштитата на националните интереси, додека опозициските актери може да се фокусираат на корупцијата, институционалната отчетност и демократското назадување. Информативните операции усогласени со руските интереси би можеле дополнително да ги продлабочат овие поделби преку антизападни наративи во кои интеграцијата во ЕУ се претставува како закана за српскиот суверенитет, а Русија и Кина како алтернативни стратешки партнери.

Регионалната димензија е особено важна. Наративите поврзани со Косово и Република Српска би можеле да се користат за претставување на политичките промени во Србија како закана за пошироките српски интереси, додека тврдењата поврзани со државјанството, пензиите или наводното преселување на гласачи би можеле да бидат насочени кон српските заедници во соседните земји. Ваквите наративи би можеле брзо да ги преминат границите и да ги засилат постоечките политички и етнички тензии низ Западен Балкан.

Истовремено, изборната неизвесност во Србија не е единствениот регионален ризик поврзан со информациите што се очекува да биде актуелен во август. Прашањата карактеристични за крајот на летото, како што се шумските пожари, дебатите за управувањето со миграцијата, пристапот преку границите, визите и нерешените прашања поврзани со сеќавањата за војните, исто така може да создадат простор за заблудувачки или манипулативни наративи. Овие прашања често произлегуваат од реални грижи на јавноста, но може да бидат засилени преку селективно претставување на информациите, вадење на одделни настани од контекст или емотивно засилена содржина на социјалните мрежи. Поради тоа, август е период во кој домашните политички спорови, наративите поврзани со регионалниот идентитет и сезонските ранливости би можеле меѓусебно да се засилат.

Албанија: Протести, развој на крајбрежјето и пристапување кон ЕУ

Спорот веројатно ќе прерасне во поширока политичка конфронтација, наместо да остане фокусиран на законодавството од областа на животната средина. Опозициските партии и протестното движење „Фламинго“ би можеле да го искористат неуспешниот обид за укинување на законот и последователните собраниски постапки за да ја прошират мобилизацијата околу прашањата поврзани со корупцијата, слободата на медиумите, јавниот имот и одговорноста на владата. Во меѓувреме, актерите блиски до власта би можеле да го претставуваат законодавството како неопходно за инвестициите и економскиот развој, додека протестите би ги прикажувале како политички мотивирани обиди за поткопување на стабилноста.

Неодамнешниот напредок на Албанија во процесот на пристапување кон ЕУ, исто така, би можел да стане дел од истата информациска средина. Во јули, ЕУ и Албанија привремено ги затворија првите три поглавја од преговорите за пристапување на земјата, со што владата доби можност да го претстави напредокот во спроведувањето на реформите како конкретен и опиплив. Истовремено, критичарите би можеле да тврдат дека постигнатите пресвртници во процесот на пристапување се користат за да се засенат нерешените прашања поврзани со корупцијата, управувањето со животната средина и учеството на јавноста, особено кога инвестициските проекти се поврзуваат со заштитени подрачја и јавен имот.

Улогата на странските инвеститори веројатно ќе остане особено чувствителен дел од информациската средина. Одморалиштето поврзано со Кушнер веќе привлече меѓународно внимание поради загриженоста дека проектот би можел да биде во спротивност со еколошките стандарди на ЕУ. Различни актери би можеле селективно да презентираат информации за проектот и за други проекти за развој на крајбрежјето, со цел да ги засилат наративите за заробување на државата, странско влијание, корупција или непочитување на прописите за заштита на животната средина од страна на владата. Во одредени онлајн простори, спорот би можел да се искористи и преку антисемитски наративи, пренасочувајќи го вниманието од управување со животната средина и транспарентност кон пошироки геополитички манипулации и манипулации мотивирани од идентитетот.

Односите со Северна Македонија исто така би можеле да станат извор на манипулации со информации. Неодамнешната одлука на Албанија да ги прогласи за непожелни етничките Албанци и државјани на Северна Македонија Валон Бела и Бекир Халими, по претходниот случај со Икбале Худути, веројатно ќе поттикне спротивставени наративи за националната безбедност, суверенитетот и слободата на изразување. Албанските власти ги образложија мерките, истакнувајќи ги активностите како штетни за државата, додека опозициските и регионалните гласови би можеле да ги претстават како политичка репресија или ограничување на слободата на изразување. Овие случаи би можеле да се искористат за продлабочување на етничките или верските поделби и за создавање пошироки наративи за односите на Албанија со Северна Македонија и со пошироката албанска заедница во регионот.

Миграцијата веројатно ќе остане едно од важните прашања поврзани со информациските ризици. Договорот меѓу Италија и Албанија за миграцијата и центарот во Ѓадер и понатаму служат како основа за спротивставени наративи околу миграциската политика, кредибилитетот на ЕУ и улогата на Албанија во управувањето со миграцијата во Европа. Неодамнешните дебати за поширокото европско усвојување на центри за враќање или обработка на случаи според „албанскиот модел“ би можеле повторно да ги актуализираат наративите во кои Албанија се претставува како успешен модел за контрола на миграцијата, но и спротивставените наративи кои се фокусираат на човековите права, трошоците и пренесувањето на европската миграциска политика надвор од ЕУ.

Дезинформациите поврзани со миграцијата може да вклучуваат и лажни или погрешни тврдења за потеклото на мигрантите, особено преку наративи во кои мароканските или други странски мигранти се обвинуваат за инциденти во Европа. Ваквата содржина може да ги засили негативните ставови кон мигрантите и стереотипите, а може да биде приспособена и на внатрешнополитичкиот контекст во Албанија. Гледано во целина, домашните политички тензии, регионалните спорови, миграциската политика, значајните странски инвестиции и надзорот од страна на ЕУ веројатно ќе придонесат Албанија да биде особено изложена на информациски манипулации.

Босна и Херцеговина: Хрватската застапеност и прекуграничните политички наративи

Дебатата веројатно ќе остане тесно поврзана со долгогодишните спорови во Босна и Херцеговина околу легитимноста на изборите и уставната положба на трите конститутивни народи. ХДЗ БиХ и други актери од редовите на босанските Хрвати би можеле да ја искористат хрватската резолуција за да ги засилат барањата за промени во изборните правила и поголеми гаранции за политичката застапеност на Хрватите, додека бошњачките и другите политички актери би можеле ваквите барања да ги претставуваат како придонес кон дополнително продлабочување на етничките поделби или зацврстување на постоечките политички позиции.

Членството на Хрватска во ЕУ и НАТО му дава поширока геополитичка димензија на ова прашање. Политичките актери би можеле да ја претстават вклученоста на Загреб или како легитимна поддршка од земја членка на ЕУ за правата на Хрватите во Босна и Херцеговина или како надворешен притисок што ги усложнува суверенитетот и институционалните реформи во земјата. Овие спротивставени толкувања би можеле да се поврзат и со процесот на пристапување на Босна и Херцеговина кон ЕУ, како и со пошироките дебати за уставните реформи.

Затоа, ова прашање би можело да поттикне прекугранични информациски манипулации, особено преку селективно пренесување на изјавите на хрватските и босанскохерцеговските претставници. Тврдењата дека на една етничка група систематски ѝ се одземаат политичките права или обратно, дека уставните реформи се користат за зајакнување на етничката контрола врз институциите, би можеле дополнително да ја продлабочат постоечката поларизација. Затоа, сите нови консултации или изјави на високи функционери во август би можеле да станат повод за пошироки наративи поврзани со политичката застапеност, суверенитетот и политичката иднина на Босна и Херцеговина.

Засиленото лобирање на Република Српска во Соединетите Американски Држави може исто така да стане извор на спротивставени наративи во текот на август. БИРН и „Капитал“ објавија дека Република Српска потрошила речиси исто толку средства за лобирање во САД од враќањето на Доналд Трамп во Белата куќа во јануари 2025 година колку што потрошила во текот на претходните три години заедно, додека подоцна беа укинати американските санкции против Милорад Додик, како и лица и компании поврзани со него. Поддржувачите на раководството на Република Српска би можеле ова да го претстават како доказ за обновената меѓународна легитимност под администрацијата на Трамп. Критичарите, пак, би можеле трошоците за лобирање да ги претстават како обид јавните средства да се искористат за обезбедување политичка заштита за санкционирани политички елити. Во информацискиот простор, ова би можело да ги засили наративите во кои меѓународниот притисок врз раководството на Република Српска се претставува или како антисрпски прогон или како прашање на владеење на правото поврзано со корупцијата, заканите за отцепување и иднината на Дејтонскиот поредок.

Косово: Коалициски преговори, институционална легитимност и спорови околу формирањето на влада

По потврдувањето на резултатите од предвремените парламентарни избори во Косово, коалициските преговори веројатно ќе станат главен политички фокус, поради тоа што партиите ќе се обидуваат да обезбедат парламентарно мнозинство потребно за формирање на новите институции, вклучително и за избор на нов претседател. Процесот на потврдување на резултатите го отвори патот за формирање на институциите, a изборните резултати покажаа дека Ветевендосје е најсилна политичка сила, но без доволно мнозинство самостојно да избере претседател, со што се зголемува значењето на преговорите со опозициските партии и претставниците на малцинските заедници за да се обезбеди потребното присуство и поддршка од 80 пратеници во процесот на избор на претседател.

Ветевендосје, предводено од премиерот Албин Курти, се очекува да побара поддршка за формирање владејачка коалиција, додека опозициските партии, меѓу кои Демократскиот сојуз на Косово и Демократската партија на Косово, заедно со претставниците на малцинските заедници, веројатно ќе ги разгледуваат можните коалициски комбинации и ќе ги утврдуваат своите политички услови. Со оглед на фрагментираниот распоред на силите во косовското Собрание и неодамнешното искуство со институционален застој, преговорите можеби нема веднаш да доведат до стабилно парламентарно мнозинство, што би создало подолг период на политичка неизвесност.

Процесот на формирање на владата веројатно ќе поттикне спротивставени наративи околу демократската легитимност и функционирањето на институциите. Поддржувачите на Ветвендосје би можеле коалициските преговори да ги претставуваат како нормален демократски процес што го одразува изборниот мандат, додека опозициските актери би можеле евентуалните одложувања или неуспешните договори да ги претставуваат како доказ за лошо политичко управување или неспособност на владејачката партија изборната поддршка да ја претвори во ефикасно управување. Од друга страна, би можеле да се појават и обвинувања дека политичките актери се обидуваат да ја попречат волјата на гласачите, со што дополнително би се продлабочила постоечката политичка поларизација.

Уставните постапки и парламентарните механизми се очекува да станат една од клучните области на спротивставување на наративите. Во јавната дебата, дискусиите за мандатите, роковите, улогата на Собранието и одговорностите на политичките актери може да бидат поедноставени или искривени, со што се создава простор за наративи во кои институциите се претставуваат или како намерно да го попречуваат политичкото менување или како неспособни да ги решат политичките спорови. Претходните институционални кризи веќе покажаа како споровите поврзани со постапките можат да станат централни елементи на политичката конкуренција.

Улогата на претставниците на малцинствата, вклучително и на српската и другите немнозински заедници, исто така веројатно ќе стане дел од пошироките политички пораки. Различни политички актери би можеле учеството на малцинствата да го претставуваат или како суштински елемент на уставниот систем и инклузивното управување во Косово или како механизам за политичко пазарење што влијае врз формирањето на владата. Овие наративи би можеле да се надоврзат на постоечките дебати за суверенитетот, политичката застапеност и внатрешните политички поделби во Косово.

Периодот по изборите исто така би можел да создаде простор за пошироки геополитички наративи поврзани со меѓународната позиција на Косово. Политичката неизвесност во Приштина би можела да биде искористена од домашни и надворешни актери за да ја доведат во прашање институционалната стабилност на Косово, неговиот демократски напредок и способноста да ги спроведе реформите поврзани со европската интеграција. Истовремено, случувањата поврзани со формирањето на владата веројатно ќе продолжат да се толкуваат во поширок регионален контекст, вклучително и во контекст на односите меѓу Косово и Србија, меѓународните напори за посредување и односите на земјата со евроатлантските партнери.

Посебен, но ранлив ризик претставуваат тековните форензички и институционални постапки поврзани со исчезнатите лица од војната во Косово, вклучително и неодамнешните случувања во Зубин Поток/Калудер. Пред да завршат форензичките и судските постапки, би можеле да се шират избрзани или политизирани тврдења, вклучително и обиди случајот да се негира, преувеличува, инструментализира или да му се даде етничка конотација. Од суштинско значење за намалување на просторот за манипулации ќе биде јавната комуникација што се темели врз проверени информации и ги става во преден план правата на семејствата на исчезнатите лица.

Црна Гора: Реформа на визниот режим, усогласување со ЕУ и спротивставени наративи за суверенитетот

Прашањето за мигрантските центри веќе покажа дека може брзо да предизвика наративи со силна емоционална засиленост. Откако беше објавено дека Црна Гора би можела да се најде на прелиминарна листа на ЕУ, премиерот Милојко Спајиќ јавно ги отфрли овие тврдења, додека регионалните медиуми дополнително ги засилија спротивставените толкувања. Проруските и анти-ЕУ медиуми би можеле да го искористат ова прашање за да го претстават Брисел како сила што ѝ наметнува несакани миграциски политики на Црна Гора, додека конспиративните наративи би можеле да тврдат дека финансиската помош од ЕУ или придобивките од пристапувањето се разменуваат за прифаќање мигранти. Прашањето е особено подложно на манипулации бидејќи се поврзува со загриженоста за националниот суверенитет, демографските промени, безбедноста и идните односи на Црна Гора со ЕУ.

Наративот веројатно ќе се појавува периодично, наместо да следи некој конкретен политички календар во Црна Гора. Слични негирања од владата се појавуваа и претходно, додека пошироките европски случувања поврзани со центрите за враќање, обработката на барањата надвор од територијата на ЕУ и ширењето на „албанскиот модел“ можат за кратко време повторно да ја стават Црна Гора во фокусот на дебатата. Затоа, секој нов предлог или изјава од претставници на ЕУ или Италија би можел повторно да поттикне шпекулации, погрешни тврдења и политички поттикнато известување.

Реформата на визниот режим претставува секундарен, но поврзан информациски ризик. Одлуката на Црна Гора да ја усогласи својата визна политика со ЕУ и од ноември да воведе визен режим за руските граѓани веројатно ќе поттикне наративи поврзани со Русија, усогласувањето со ЕУ, туризмот и националниот суверенитет. Сепак, се чини дека реформата засега наидува на ограничен политички отпор во земјата, при што критиките главно доаѓаат од руски претставници и медиуми. Поради тоа, таа претставува помалку непосреден извор на домашни информациски манипулации во споредба со дебатата за миграцијата, иако сепак може да ги засили пошироките наративи во кои Црна Гора се претставува како земја што се оддалечува од Русија и станува сè позависна од ЕУ.

Северна Македонија: Сезона на шумски пожари, конспиративни наративи и странско влијание

Северна Македонија веројатно ќе остане изложена на дезинформации поврзани со шумските пожари, бидејќи високите температури и сушните услови го зголемуваат ризикот од пожари во текот на август. Обемот, локацијата и видливоста на одделните пожари веројатно ќе влијаат врз обемот на шпекулации на интернет, при што големите пожари создаваат особено поволни услови за непроверени тврдења за нивните причини и реакцијата на владата.

Претходните сезони на шумски пожари покажаа дека конспиративните наративи во кои пожарите им се припишуваат на ХААРП, кемтрејлс, ласери или оружје со насочена енергија наводно управувано од сателити, се појавуваат одново. Таквите наративи би можеле да бидат засилени од странски мрежи за информациско влијание, додека про-Кремљ актери би можеле да ги искористат пожарите и за ширење тврдења дека поддршката на Северна Македонија за Украина ја намалила нејзината способност да реагира на домашни вонредни состојби.

Веројатно ќе се појават и домашни политички наративи поврзани со причините за пожарите и справувањето со нив. Политичките противници или други актери би можеле да ги обвинуваат владините претставници, политичарите или деловните интереси дека намерно предизвикуваат пожари за да расчистат земјиште за соларни централи или друг комерцијален развој. Тврдењата дека пожарите се политички оркестрирани или дека властите намерно не реагираат би можеле дополнително да ја поткопаат довербата во институциите.

Сезоната на шумски пожари може да отвори простор и за обвинување на мигрантите, особено ако пожарите избувнат во близина на подрачја поврзани со миграциски рути или ако властите не можат веднаш да ги утврдат нивните причини. Непроверените обвинувања против мигрантите би можеле да ги зајакнат постоечките ксенофобични наративи и да придонесат кон говор на омраза, особено во периоди на зголемена загриженост во јавноста.

Комбинацијата од екстремни временски услови, пожари кои се особено видливи за јавноста и неизвесноста околу нивните причини веројатно ќе создаде особено ранлив информациски простор. Иако многу од лажните или погрешно толкуваните тврдења може да потекнуваат од домашни извори, просторот за наративи поврзани со пожарите им нуди можности и на странски актери да ги искористат постоечките политички незадоволства, антизападните ставови и недовербата во институциите. Овие наративи поврзани со пожарите може да се надоврзат и на пошироките политички дебати за капацитетот на институциите, управувањето со кризи и довербата на јавноста, особено ако комуникацијата во вонредни ситуации е бавна или неусогласена.

Србија: Стратешки дијалог со САД, институционална легитимност и притисок врз новинарите

По јулската средба, во август веројатно ќе следи наредната фаза од Стратешкиот дијалог меѓу Србија и САД или пак политички консултации. Разговорите би можеле да се фокусираат на регионалната стабилност, диверзификацијата на енергетските извори, безбедносната соработка и демократското управување, при што српските претставници веројатно ќе го претстават ангажманот како прагматична дипломатија, а не како промена во пошироката надворешнополитичка ориентација на земјата. Моментот е значаен бидејќи Србија продолжува да ги балансира односите со западните партнери, истовремено одржувајќи ги врските со Русија и Кина.

Ангажманот со Вашингтон веројатно ќе поттикне спротивставени наративи за стратешката насока на Србија и нејзиниот суверенитет. Актери блиски до владата би можеле поблиската соработка со САД да ја претстават како доказ за прагматична дипломатија и за способноста на Србија да одржува конструктивни односи со различни меѓународни партнери. Опозициските и антизападните актери, пак, би можеле дијалогот да го претстават како доказ за зголемен притисок од САД или обиди за влијание врз домашните и надворешнополитичките одлуки на Србија. Прашањата поврзани со Косово, диверзификацијата на енергетските извори и безбедносната соработка би можеле да бидат особено подложни на селективно или погрешно толкувано претставување. Ова би можело да се надоврзе и на големите дебати за инфраструктурата и енергетиката, вклучително и на улогата на Bechtel–ENKA во хидроенергетскиот проект „Ѓердап 3“.

Неизвесноста околу тоа кога и како би се одржале можните предвремени избори би можела дополнително да ги зголеми шпекулациите и да создаде простор за спротивставени тврдења за тоа дали изборите би ја вратиле стабилноста или би ја зацврстиле контролата на владејачките структури. Наративите блиски до владата би можеле да ги претставуваат изборите како демократски механизам за стабилизирање на земјата и потврдување на политичката легитимност, додека опозициските актери би можеле да ги претстават како обид за намалување на притисокот од јавноста без решавање на барањата поврзани со корупцијата, слободата на медиумите и отчетноста на институциите.

Дијалогот веројатно ќе се надоврзе и на тековните домашни политички тензии во Србија и прашањата поврзани со легитимноста на политичките институции. Продолжениот притисок врз новинарите и медиумските работници би можел да стане дел од пошироката дебата за демократското управување, особено доколку во овој период се случат нови инциденти поврзани со заплашување, политички напади или ограничувања на слободата на медиумите. Ваквите случувања би можеле да ги засилат спротивставените наративи во кои институциите се претставуваат или како заштитници на демократската стабилност или како неспособни да обезбедат отчетност и политичка застапеност.

Повторното отворање на „војводинското прашање“ би можело дополнително да ги засили наративите за „внатрешен непријател“ во провладините медиуми. Опозициските и граѓанските актери би можеле да бидат претставувани не само како поддржани од странство, туку и како антисрпски или сепаратистички, со што наративите блиски до владата би можеле политичкото несогласување да го претстават како закана за националното единство, наместо како дел од демократското политичко натпреварување. Ова се вклопува во поширокиот образец во кој протестните движења, новинарите, граѓанските организации и опозициските партии се делегитимираат преку тврдења за странско организирање, сепаратизам или обиди за внатрешно слабеење на Србија.

Повторното активирање на протестите исто така би можело да стане поверојатно кон крајот на август доколку нови инциденти поврзани со постапувањето на полицијата, новинари, надзор или политички мотивирани правни постапки создадат повод. Иако во најголемиот дел од август се очекува помала веројатност за масовна мобилизација поради сезонското забавување на активностите, обновените протести повторно би можеле да станат жариште на спротивставени наративи за институционалната легитимност и политичката отчетност. Заемното влијание на домашните политички тензии и обновениот ангажман со Вашингтон би можело да создаде информациски простор во кој одделните случувања сè повеќе ќе се толкуваат низ пошироки наративи за демократскиот развој на Србија, нејзиниот суверенитет и нејзината меѓународна ориентација.

Дознајте повеќе

Препорачани релевантни публикации за интегритетот на информациите во Западен Балкан

„Дезинфо радар: Следи и предупреди“ е месечна публикација, дел од системот за рано предупредување за дезинформации во Западен Балкан базиран врз податоци. Дезинфо радарот однапред обезбедува предупредување за очекувани критични настани кои веројатно ќе поттикнат дезинформативни наративи врз основа на анализата на проценка на ризикот од резултатите од континуираното следење на медиумите и претходното искуство со повторувачки кампањи за дезинформации. Подготовката на Дезинфо радарот е поддржана од алатки со вештачка интелигенција за следење, групирање и помош при изработката на текстовите. Сите проценки и конечни текстови ги разгледуваат уредници и ги потврдуваат регионални експерти. Информациите што ги дава Дезинфо радарот се презентирани во концизен формат кој е лесен за читање и се дистрибуираат преку центарот за содржини antidisinfo.net, во форма на месечен билтен преку е-пошта и преку најпопуларните социјални мрежи во регионот.

Оваа публикација е информативна услуга произведена од Фондација Метаморфозис во соработка со партнерски мрежи, меѓу кои Центарот за меѓународни и безбедносни прашања (ИСАК), СБункер, Фактоје.ал и Центарот за демократија и човекови права (ЦЕДЕМ).

Оваа публикација е бесплатна и не смее да се продава. Ставовите изразени во публикацијата се ставови на авторите.

Сите коментари и забелешки поврзани со овој и другите написи на Вистиномер, барањата за корекции и појаснувања, како и предлозите за проверка на изјавите на политичарите и ветувањата на политичките партии, можете да ги доставите преку овој формулар