ДЕЗИНФО РАДАР: Следи и предупреди, месец септември 2026

Очекувани критични настани кои веројатно ќе поттикнат дезинформациски наративи во Западен Балкан во текот на септември 2026 година, идентификувани за време на август

Претплатете се на месечниот билтен →

Западен Балкан, Следи и предупреди: Наративи за военото минато, оспорувана правда и политики на виктимизација

Одговорноста за воените злосторства останува едно од најчувствителните прашања на Западен Балкан и и една од областите во која најмногу се манипулира со наративи. Трендовите забележани од август до септември покажуваат дека смртта и погребот на Ратко Младиќ во Србија повторно ги актуелизираа долгогодишните наративи на негирање, релативизирање и величење на геноцидот во Сребреница, како и на другите злосторства за кои тој беше правосилно осуден. Изјавата на ЕУ по повод погребот на Ратко Младиќ потсети дека владите на земјите од Западен Балкан, преку Берлинскиот процес, се обврзаа да ги почитуваат пресудите на меѓународните и домашните судови за воени злосторства, да го отфрлаат говорот на омраза и величењето на воените злосторници и да покажуваат почит кон сите жртви.

Иако српските власти не го окарактеризираа настанот како официјален државен погреб, во извештаите се наведуваа официјални и воени елементи на погребот, меѓу кои воена придружба и присуство на владини претставници. Овие елементи им овозможија на националистичките актери да го претстават погребот не само како приватно испраќање, туку и како форма на колективно и институционално признавање на воен командант кој беше правосилно осуден за некои од најтешките злосторства извршени за време на војните во 1990-тите.

Во исто време, првостепената пресуда на Специјализираните совети на Косово против Хашим Тачи, Кадри Весели, Реџеп Селими и Јакуп Красниќи создаде поинаков, но поврзан ризик од манипулација со информации. Случаите не се споредливи: пресудата против Младиќ е правосилна, додека пресудата на Специјализираните совети против поранешните лидери на ОВК е првостепена и може да биде обжалена. Еден од клучните ризици во однос на манипулации со информации е наодите на судот за индивидуалната кривична одговорност и за Здружениот злосторнички потфат да се претстават како пошироки заклучоци за ОВК, косовските Албанци или за војната на Косово во целина. Ваквото претставување може да ја замагли разликата меѓу судските наоди што се однесуваат на конкретни лица и пошироките политички или историски наративи, што потенцијално може да придонесе за поларизација и да ја поткопа информираната јавна дебата за пресудата.

Регионалното ширење на овој тренд беше видливо и пошироко од Србија, Босна и Херцеговина и Косово. Во Северна Македонија, Метаморфозис документираше јавно величење на Младиќ од страна на функционери поврзани со владејачкото мнозинство. Reporting Diversity Network, исто така, го идентификуваше величењето на Ратко Младиќ во Србија, Босна и Херцеговина, Црна Гора и Северна Македонија, додека црногорските организации на граѓанското општество го критикуваа јавното изразување сочувство и оддавањето почит од страна на неколку просрпски политички фигури.

Овие наративи најверојатно ќе останат актуелни и во октомври, бидејќи го поврзуваат военото минато со изборите, политиките на идентитет, пристапувањето во ЕУ, довербата во меѓународните институции и прекуграничната политичка мобилизација. Главниот ризик не е само повторувањето на лажни тврдења, туку и нормализирањето на пристап во кој одговорноста за злосторствата се претставува како колективно понижување, а фактите утврдени со судски пресуди се замаглуваат преку селективно сеќавање, т.н. whataboutism (техника или практика на одговарање на обвинение или тешко прашање со изнесување контраобвинение или покренување различно прашање) и реторика на виктимизација.

Албанија: Истрагата за KAYO веројатно ќе поттикне спротивставени наративи за трговијата со оружје и одговорноста на државата

Опозициските партии во Албанија се обидоа наводите поврзани со државната одбранбена компанија KAYO sh.a. да ги претворат во прашање за парламентарна отчетност, со што се создава потенцијална точка на судир околу спротивставени дезинформациски наративи за трговијата со оружје, корупцијата и заробувањето на државата. На 11 септември, Демократската партија, Партијата на слободата и Алијансата за промена официјално побараа формирање на парламентарна анкетна комисија за активностите на KAYO, вклучително и нејзините договори за соработка, производството, увозот, извозот и трговијата со оружје, муниција и воена опрема. Предложената комисија би имала 15 членови и мандат од шест месеци. Опозицијата, исто така, побара да се испитаат јавните средства што ги користи компанијата и изнесе наводи за поврзаност со меѓународна шема за трговија со оружје, засновани врз протечени аудиоснимки.

Прашањето веќе прерасна во политички и информативен спор откако парламентарното мнозинство го одби барањето. Конференцијата на претседателите заклучи дека предложената истрага не ги исполнува уставните и законските услови за формирање парламентарна комисија, со образложение дека нејзиниот опфат е премногу широк и дека не се наведени доволно конкретно дејствија, договори или наводни прекршувања. Во истата одлука се наведува дека СПАК започнал проверка во врска со протечената аудиоснимка, што отвора прашање за можно преклопување меѓу парламентарната истрага и тековната постапка на обвинителството.

Комбинацијата од протечени материјали, опозициски наводи, спротивставени толкувања на активностите на KAYO и одбивањето на предлогот за формирање комисија создава услови за манипулација со информации. Еден можен наратив би ги претставил наводите за трговија со оружје и злоупотреба на јавни средства како веќе утврдени факти, иако тие сè уште треба да се проверат. Од друга страна, спротивставените наративи би можеле самите наводи да ги претстават како целосно измислени или политички мотивирани, отфрлајќи ги прашањата што стојат зад нив пред целосно да бидат разгледани релевантните докази. Од тие причини, прашањето би можело да стане точка на судир во која реалните политички и институционални спорови ќе се испреплетат со избрзани заклучоци, селективно презентирање на доказите и погрешни тврдења за активностите на KAYO, улогата на јавните институции и одбранбените обврски, како и обврските на Албанија кон НАТО.

Босна и Херцеговина: Брифинзите за интегритетот на изборите веројатно ќе поттикнат наративи за технологијата, измамите и довербата на гласачите

Информативните брифинзи на изборната администрација и комуникацијата насочена кон интегритетот на изборите во пресрет на општите избори во Босна и Херцеговина на 4 октомври веројатно ќе станат точка на судир за наративите со кои се доведуваат во прашање сигурноста и правичноста на изборниот процес. Централната изборна комисија се подготвува за воведување биометриска идентификација на гласачите, скенери за гласачки ливчиња и електронско пренесување на резултатите, при што изборните власти и меѓународните партнери го истакнуваат интегритетот на изборите и довербата на јавноста. На неодамнешна конференција на ОБСЕ учествуваа претставници на изборните органи, граѓанското општество, медиумите, академската заедница и меѓународни партнери, кои разговараа за новите технологии и интегритетот на изборниот процес. Комисијата, исто така, на 11 септември спроведе пробни избори на национално ниво за да ги тестира новите технологии, при што на некои избирачки места имаше доцнења бидејќи пробните гласачки ливчиња не беа доставени навреме.

Овие случувања би можеле да создадат погодна почва за спротивставени наративи во врска со изборни манипулации, технолошки проблеми и кредибилитетот на институциите. Техничките проблеми при тестирањето би можеле да се претстават како доказ дека новиот систем не може да обезбеди сигурно спроведување на изборите, додека вообичаените технички или административни тешкотии би можеле да се преувеличат и прерано да се претстават како организирана изборна измама. Од друга страна, официјалните уверувања за безбедноста на новите технологии би можеле селективно да се претставуваат како обиди да се отфрлат легитимните сомнежи или проверки. ЦИК веќе ја нагласи потребата од почитување на изборните правила и забраната за говор на омраза за време на кампањата, а неодамнешните санкции против политички актери поради предвремено започнување на кампањата покажуваат дека мерките за спроведување на изборните правила веќе се применуваат. Комбинацијата од нова технологија за гласање, техничко тестирање, спротивставени политички наративи и зголеменото внимание кон интегритетот на изборите би можело да ја намали довербата во изборната администрација и да создаде простор за измислени тврдења кои доведуваат во заблуда и кои се поврзани со процесот на гласање.

Косово: Дипломатскиот ангажман на Западот по пресудата за Тачи веројатно ќе поттикне наративи за меѓународен притисок

Првостепената пресуда на Специјализираните совети на Косово против поранешниот претседател на Косово, Хашим Тачи и тројца други поранешни лидери на ОВК веројатно ќе остане во фокусот на манипулациите со информации поврзани со правдата, суверенитетот и меѓународниот притисок. Во пресудата на Специјализираните совети четворицата обвинети беа прогласени за виновни за воени злосторства и им беа изречени затворски казни во траење од 13 до 25 години. Целосната писмена пресуда сè уште не е објавена, па секое толкување на нејзините наоди засега нужно е прелиминарно, со ризик од погрешно толкување или нецелосно разбирање на образложението на судот. По изрекувањето на пресудата следуваа протести во Приштина, вклучително и инциденти во близина на мисијата на ЕУЛЕКС, додека премиерот Албин Курти јавно ја критикуваше пресудата и повика таа да биде оспорена по жалбена постапка. Во таков контекст, на средбите меѓу косовските политички лидери, ЕУ и западните дипломатски претставници би можело да се разговара за воздржаност, владеење на правото, заштита на меѓународните мисии и продолжување на соработката со правосудните институции.

Комбинацијата од пресудата, реакциите на домашната политичка сцена и меѓународниот ангажман веројатно ќе поттикне наративи во кои западните влади и меѓународните правосудни институции се претставуваат како вршители на политички притисок врз Косово. Дипломатските активности би можеле да се претстават како доказ дека странски актери се обидуваат да го диктираат политичкиот одговор на Косово, додека Специјализираните совети и ЕУЛЕКС би можеле да се претстават како инструменти насочени против косовските Албанци или како обид да се делегитимира улогата на ОВК во независноста на Косово. Ваквите наративи би можеле да ги поврзат и повиците за воздржаност со тврдења дека меѓународните актери ги штитат своите политички интереси или се обидуваат да ги ослабнат косовските лидери во дипломатската конфронтација со Србија. Од друга страна, оправданата критика на пресудата и загриженоста за улогата на меѓународните институции би можеле да се испреплетат со измислени тврдења за дипломатска координација или странско мешање. Затоа, во информативниот простор веројатно ќе се појави мешавина од документирани политички несогласувања, оправдана критика и манипулативни наративи кои доведуваат во заблуда, особено во однос на значењето на пресудата, улогата на ЕУЛЕКС и реакцијата на западните влади.

Црна Гора: Тврдењата за застој во пристапувањето кон ЕУ и економскопопулистичките наративи веројатно ќе ја продлабочат поларизацијата

Информативниот простор во Црна Гора во септември е изложен на ризици поврзани со спорните наводи дека неколку земји членки на ЕУ побарале пауза во преговорите за пристапување на Црна Гора. Делегацијата на ЕУ во Подгорица ги демантираше овие тврдења, наведувајќи дека медиумските наводи кои велат дека одредени земји членки на ЕУ побарале прекин на преговорите се неосновани. Дури и кога се демантирани, ваквите наводи можат да поттикнат евроскептични наративи кои тврдат дека патот на Црна Гора кон ЕУ е блокиран, дека поддршката од ЕУ не е сигурна или дека пристапувањето се одложува поради скриени политички услови. Од друга страна, актерите блиски до владата би можеле да ја искористат полемиката за да ги претстават критичарите како политички мотивирани или како сојузници на надворешни напори за поткопување на европскиот пат на Црна Гора.

Вториот ризик се однесува на предлогот на премиерот Милојко Спајиќ за платите и пензиите, познат како „Евро модел“. Поддржувачите можат да го претстават предлогот како доказ за социјална заштита, економски оптимизам и проевропска модернизација. Критичарите и економистите, пак, можат да го оценат како фискално неодговорен или како форма на предизборен популизам, особено ако јавната дебата се фокусира на можните буџетски дупки без јасна фискална анализа. Ова отвора простор за преувеличени тврдења од двете страни: или дека Црна Гора се соочува со фискален колапс или дека секоја критика на предлогот е политички мотивирано опструирање.

Заедно, спорните извештаи за пристапувањето во ЕУ и тврдењата за економските политики можат дополнително да ја продлабочат поларизацијата околу европската ориентација на Црна Гора, кредибилитетот на институциите и способноста на владата да управува со реформите и јавните финансии.

Северна Македонија: Октомвриската дебата за проширувањето на ЕУ веројатно ќе поттикне наративи за постојано менување на условите, како и анти-ЕУ наративи

Планираната стратешка дискусија на Европскиот совет за проширувањето и реформите во октомври 2026 година веројатно ќе стане точка на судир за дезинформациски наративи поврзани со застојот во процесот на пристапување на Северна Македонија во ЕУ. Европскиот совет во јуни потврди дека лидерите на ЕУ на октомврискиот состанок ќе одржат стратешка дискусија за проширувањето и реформите. Северна Македонија останува земја кандидат, а преговорите за пристапување формално беа отворени во 2022 година, додека процесот на скрининг беше завршен во декември 2023 година. Сепак, земјата сè уште ги нема усвоено уставните измени поврзани со преговарачката рамка на ЕУ од 2022 година. Претседателот на Европскиот совет, Антонио Кошта, за време на посетата на Скопје изјави дека усвојувањето на неопходните уставни измени останува следниот чекор кон формалното започнување на преговорите, додека министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски изјави дека во актуелниот контекст нема да има уставни измени без дополнителна доверба, кредибилитет и гаранции.

Изјавите, заклучоците или намерните нејаснотии што ќе произлезат од октомвриската дискусија би можеле да се искористат за зајакнување на наративите дека ЕУ постојано ги менува условите за пристапување на Северна Македонија или намерно ја држи земјата надвор од Унијата. Еден можен наратив ќе го претставува процесот на проширување како низа од „услови кои постојано се менуваат“, со тврдење дека Северна Македонија е изложена на постојано менување на билатералните барања и покрај тоа што ги исполнува своите обврски. Друг наратив ќе ја претставува ЕУ како страна што се обидува да изврши притисок врз земјата да направи уставни измени или дополнителни отстапки, на сметка на националниот суверенитет. Од друга страна, изјавите со кои се нагласува дека проширувањето се заснова врз заслуги би можеле селективно да се претставуваат како доказ дека застојот во процесот е исклучиво одговорност на Северна Македонија, што потенцијално би ја засилило домашната политичка поларизација. Комбинацијата од реален нерешен политички спор, високата чувствителност на јавноста во однос на процесот на пристапување во ЕУ и неизвесноста околу следните чекори создава средина во која официјалните изјави можат селективно да се цитираат, искривуваат или комбинираат со измислени тврдења за намерите на ЕУ.

Овие наративи поврзани со пристапувањето во ЕУ може да се испреплетат и со пошироките регионални спорови околу идентитетот, вклучително и ширењето на наративи поврзани со военото минато и јавното величење на Ратко Младиќ од страна на некои просрпски политички актери во Северна Македонија.

Србија: Студентската изборна кампања веројатно ќе поттикне наративи за делегитимирање, странско мешање и нарушување на интегритетот на изборите

Додека студентското опозициско движење во Србија води кампања во пресрет на парламентарните избори закажани за 25 октомври, неговата сè поголема политичка видливост веројатно ќе поттикне поширок спектар на наративи за делегитимирање. Републичката изборна комисија официјално ја прогласи „Студентска листа – Студентите победуваат“ за изборна листа. Актуелните напади можат да се засноваат врз тврдења дека листата всушност не е предводена од студенти, дека е под контрола на опозициски политичари, дека нема програма освен спротивставување на владата или дека нејзините претставници избегнуваат директна политичка конфронтација. Овие наративи подоцна би можеле да се комбинираат со познатите тврдења дека студентите и граѓанските актери се финансирани, координирани или стратешки насочувани од западни влади, невладини организации, странски медиуми, амбасади или разузнавачки служби, при што барањата за изборни реформи се претставуваат како параван за поширока операција за промена на режимот. Ваквите наративи би ги искористиле долгогодишните чувствителни прашања поврзани со националниот суверенитет, НАТО и перцепираниот странски притисок, со цел да се поткопа легитимноста на политичкото учество на студентите.

Во исто време, изборното опкружување веројатно ќе создаде спротивставени наративи околу користењето на државните и институционалните ресурси од страна на владејачките структури. Претседателот Александар Вучиќ и високи функционери на Српската напредна странка активно водат кампања во пресрет на предвремените избори, при што СНС јавно најавува предизборни активности и митинзи. Српската организација за набљудување на изборите ЦРТА документираше неправилности и загриженост во текот на процесот на кандидирање, додека медиумските извештаи укажуваа на тешкотиите со кои се соочуваат студентското движење и опозициските актери при пристапот до нотари и општински службеници овластени за заверка, потребни за собирање и заверка на потписите. Овие документирани забелешки би можеле да станат основа за спротивставени наративи за правичноста на изборниот процес. На реалните спорови околу изборните услови може да се надоврзат измислени тврдења кои доведуваат во заблуда, создавајќи информативно опкружување во кое и студентското движење и изборните институции би можеле да станат мета на наративи за нивно делегитимирање.

 

—

„Дизинфо радар: Следи и предупреди“ е месечна публикација, дел од системот за предупредување за рано предупредување за дезинформации во Западен Балкан базиран на податоци. Дизинфо радарот обезбедува однапред предупредување за очекувани настани на жариште кои веројатно ќе поттикнат дезинформативни наративи врз основа на анализата на проценка на ризикот од резултатите од континуираното следење на медиумите и претходното искуство со повторувачки кампањи за дезинформации.

Информациите што ги дава Дизинфо радарот се презентирани во концизен, лесен за читање формат и се дистрибуираат преку центарот за содржини antidisinfo.net, во форма на месечен билтен преку е-пошта и преку најпопуларните социјални мрежи во регионот.

Оваа публикација е информативна услуга произведена од Фондацијата „Метаморфозис“ во соработка со партнерска мрежа, вклучувајќи го Центарот за меѓународни и безбедносни прашања (ISAC), Sbunker, Faktoje.al, и Центарот за демократија и човекови права (CEDEM).

Оваа публикација е бесплатна и не смее да се продава. Ставовите изразени во публикацијата се ставови на авторите.

Сите коментари и забелешки поврзани со овој и другите написи на Вистиномер, барањата за корекции и појаснувања, како и предлозите за проверка на изјавите на политичарите и ветувањата на политичките партии, можете да ги доставите преку овој формулар